11 Ağustos 2011 Perşembe

ALDI SÖZÜ ANADOLU SEÇME ÖZETLER (Mehmet Önder)

ALDI SÖZÜ ANADOLU(Mehmet Önder)


KONUSU: Anadolu kültürü ile ilgili hemen her konuda söyleşiler, türküler, şiirler vb. örnekleri ile dolu bir kitap.



Bir Masal Ülkesinde Anadolu:
Masallar toplumların hayal gücünden doğar. İnsanların isteyip de elde edemedikleri ya da olmasını istedikleri her “İyi son” masallarda yerini bulur. Masala bir tekerleme ile girilir. Olaylar “evvel zaman içinde” geçer. Kişiler yaşamış, yaşamamış hesaba katılmaz. Olay ayrıntısız bir düzende akar ve mutlu bir sonla sonuçlanır. “Onlar ermiş muradına, biz çtkalım kerevet ine “şeklindeki cümle, genellikle sonuç cümlesidir.
İşte Anadolu, tepeden tırnağa bîr masal ülkesidir.

Anadolu Üstüne:

Hey koca yurt. Bin yılların, beş bin yılla­rın az geldiği bir medeniyet beşiği Anadolu. Adım başı tarih, adım başı geçmiş medeniyetlerin izleri…Tarih öncesi dediğimiz yazısız çağların ardından Hititler, Yunanlılar, Romalılar, Bizanslı­lar ve… Ellerini uzattıkları her yeri camiler, medreseler, mescitler, kütüphaneler, hanlar, hamamlar, kervansaraylarla doldurmuş bulunan uygarlık abidesi Selçuklular… Onlardan sonra, bu kültü­rün hasadını yapan Anadolu Selçukluları…


Onların arasından bir beylik, koca bir devlet olur. Bu Ulu Çınar’a Osmanlı derler…Üç kıta ve üç iklime hükmeden yeryüzünün en ömürlü devleti Osmanlı Devleti. Sonrası, Trakya’yı da içine alan bir Türkiye’dir Anadolu…
Anadolu insanı, Anadolu’nun bereketini, yaşlı bir ananın bakracındaki ana sütü gibi ak ayranında simgelemiş, bu anada doğuran ve besleyen Anadolu’yu bulmuştur. Bu yüzden Anado­lu’da, tarihinin İlk gününden beri, ana sevgisiyle Anadolu sevgisi birbirinden ayrılmaz bir bütündür.


Dağlardan Ağrı Dağı:
Anadolu, dağ dedi durdu. Obasını çeviren sıra sıra dağlan, kendi çilesinin dert ortağı saydı. Köroğlu, “Hemen Mevlâ ile sana dayandım. Arkam sensin, kal’âm sensin, dağlar hey!” dedi. Karacaoğlan: “Karacaoğlan size bakar sevinir. Sevinirken kalbi yanar göyünür. Kımıldanır hep dertlerim devinir. Yas ile sevincim yıkışır dağlar” demiş.
Bu dağların en yükseği, “Ağrı Dağı”dır. İki tepesi vardır. Te­pelerden büyüğüne “Büyük Ağrı Dağı”; küçüğüne ise “Küçük Ağrı Dağı” denir. v
Ağrı dağları, asıl şöhretlerini kutsal kitaplardakİ Tufan Efsa-nesi’nden alırlar. Efsaneye göre, Nuh’un gemisi tufan sırasında bir dağa çarpmış ve “Sübhanallah” dediği için o dağın ismi “Sübhanallah Dağı”; başka bir dağa çarptığında “Allahuekber” dediği için, bu dağın adı da “Allahuekber Dağı” olmuş. Tufandan sonra ise, Ağrı Dağı’nın en yüksek tepesi olan Cudi’de karaya oturmuş, hep beraber “ne ağır dağ” dedikleri için bu dağın adı da “Ağrı Dağı” olmuş; Nuh Peygamber beraberindekilerle birlikte dağın eteğinde bir köy kurup yerleşmiştir.
Dağlar unutulmaz Anadolu’da, dağlar, ulu dağlar…


Anadolu’da Kilim Demek:
Her yazı bir düşünceyi anlatır. Anadolu insanı yazıdan yoksun olunca, düşüncelerini kendine özgü şekiller ve renklerle dile getirmeye çalışmış, bu şeklileri, renkleri, halısına, kilimine, yağlığına, çorabına işlemiştir. Her renkte, dileğini ve özlemini belirtmiştir.


Anadolu’nun kilimleri bir renk sofrasıdır. Aynı zamanda doğaya karışmış, doğanın çocuğu Anadolu kadınının alın yazısı, çilesidir.
Her yörenin kendine özgü bir kilimi vardır. Renkler ve de­senler, bir gelenek zincirinde yüzyıllara ulaşır. Her çizginin dili aynıdır, anlamı başka… Anadolu’da kilim demek özlemi, inancı, sevgiyi, ilmik ilmik, renk renk dokumak demektir.
Bir gün bir Yörük beyi, çadırının önüne atılmış bir kilimi go-rür ve hemen kilimi dokuyan kızı ile babasını buldurtur. Kilim­deki desenlerden, babasının kızını istemediği birisine vermek üzere olduğunu anlamıştır. Adama armağanlar verir ve kızını sevdiği genç ile evlendirmesini söyler.
İşte böyle. Kilim, onun dilinden anlayanlar için yerine göre bir dilekçe, bir mektup olur.
Bülbülüm şakı beni/Mektubum oku beni./Aşktna oldum yu-makJKilimde doku beni.
Şu sevdadan bayıldım,/Seni gördüm ayıldtm./Geçtiğin yollara benJKİlim oldum yayıldım.
Dolaştım adım adımJDört bucağı taradım.IGözlerinin rengi­ni,/Kilimlerde aradım.
Anadolu’da kilim demek, hayata renk vermek ve tabiata hâ­kim olmak demek…


Anadolu’da Renkler Üstüne:
Sarı sevdanın şiddetini gösterir. Yeşil murattır, sevgiliye ula-Şir. Mavi umuttur. Beyaz mutluluğu, siyah üzüntüyü söyleşir. Al giyenin gönlü dolu, mor giyenin çoktur malı… Pembeye .gönlüm akmaz, turuncuya kimse bakmaz..
Anadolu kadını bu renkleri hep doğadan, bitkilerden elde eder. Birçok köyün, kasabanın yanı başında Boyahk denen tarlalar vardır. Boya bitkileri özel olarak bu topraklarda yetiştirilir.
Gökkuşağı Anadolu’da bir efsane kaynağıdır. Kim altından


Karacaoğlan’ın Güzeli:
Karacaoğlan, Anadolu’nun her genç kızında ayrı bir güzellik görür: “Elifi dersen de nazlıdır nazlı/Eşe’yi dersem de sırf ala gözlü/Söyletme Şerfe’yi bülbül avazlıl Söylüyor Zilha’nın dilleri güzel.
Emine’yi dersem incedir ince/Bağdat’ın, Mısır’ın gülleri gon-caJEşe’nin kaşı da kalemden ince,/ Sevmeye Nuri’nin belleri güzel.
Karadan da Karacaoğlan karadan/Sürün çirkinleri çıksın ara­dan/Herkes sevdiğine verse yaradan/ Sevdiğim Meryem’in benleri gü­zel. ” Karacaoğlan arı gibi, her çiçekten bal toplar: “Deli gönül gezer gezer gelirsinJArı gibi her çiçekten alırsın/Nerde güzel görsen orda kalırsın,/Ben senin derdini çekemem gönül.”
Karacaoğlan sözü aldı mı sonu gelmez. Karacaoğlan’da Anadolu konuşur. Karacaoğlan Anadolu’yu konuşturur. Bir Devirde Anadolu: Malazgirt zaferinden sonra, Türk O-ğuz boyları Anadolu’da köyler, kasabalar kuruyor; Anadolu Türkleşiyordu. Selçukluların başkentleri Konya’dan başlayarak nice Anadolu şehirleri, mimari şaheserlerle donatılmıştı. Bu üstün medeniyeti beylikler, yeni eserlerle zenginleştirdiler. Osmanlı Devleti bu köklü ve zengin medeniyetin mirasçısı oldu. Osmanlı’nın 16. yüzyılı bir şaheserler devridir. O zamanki Avusturya İmparatorluğu’nun Büyükelçisi Busbecq o dönemi anlattığı mektuplarında şöyle der: “Türkler, üstün meziyetlerin, yeteneklerin doğuştan ve bir miras olarak atalardan geldiğine inanmaz­lar. Türklerde şan ve şöhret, yüksek mevkilere gelmek çalışma ve doğru­luğun mükâfatıdır. Tembel ve pısırık olanlar, kötü niyetliler için yük­selme yolları kapalıdır. Türklerin giriştikleri her işte başarı kazanmaları­nın, üstün bir millet olmalarının ve gün geçtikçe devletin sınırlarını biraz daha genişletmelerinin asıl nedeni bu olsa gerek…”
O zamanki Anadolu için de şunları söyler: “Savaşta ve sanatta hünerli, doğruluktan, mertlikten yana, eşi bulunmaz, gösterişten uzak, konuksever insanlar cenneti.”


Anadolu’da Konukseverlik Gelenekseldir:
Anadolu konuk­severliğinin kökleri tarihin derinliklerindedir. Temelinde eski Ahi gelenekleri yatmaktadır. Ahiliğin her köyde, her kasabada ve şehirde, ocakları, odaları ve tekkeleri vardır. Ahiler, geleneksel kurallara göre, gelen konukları ağırlar, bunu bir toplum görevi sayarlardı.
Arap seyyahı İbni Batuta, Anadolu için şöyle der: “Tanrı, güzelliklerini öteki ülkelere ayrı ayrı dağıtırken, burada hepsini bir araya getirmiştir. Burada dünyanın en güzel insanları, en temiz giyimli halkı yaşar, en nefis yemekler pişirilir. Tann’nın yaratıkları içinde en şefkatli, en konuksever halk Anadolu’dadır.”
Anadolu’nun konukseverliği üzerine söylenecek çok söz, an­latılacak çok hikâye vardır.
Konuğa İkram; Yeryüzünde mutfağı bu kadar çeşitli, Türk­ler gibi bir millet az bulunur. Bir yemek uzmanı, 82 çeşit çorba yapıldığını saptamış.
Konuk odalarında konuğun önüne dizi dizi yemekler geldik­ten sonra, kahveler, çaylar içildikten sonra, söz sohbet faslı başlar. Böylece, köyde yaşayanlar konuklan sayesinde, diğer yörelerde yaşayan insanlar hakkında bilgi sahibi de olurlar.


Bir Sıcak Çorbada Anadolu:
Çorba, Anadolu’da buram bu­ram tüten ilk ikram kâsesİdir. Bakın şair, çorba için ne demiş:
“Kana kuvvet, göze fer, batna ciladır çorba, İllet-i cû’ya deva, mağz-ı gıdadır çorba. Âlemin sevgilisi dense sezadır çorba, Ağmya dostu, muhİbb-İfukaradır çorba.”
“Çorbada bizim de tuzumuz bulunsun” sözü, Anadolu’da yar­dımlaşmanın ifadesidir.
Çorbaya “neden önden gelirsin” diye sormuşlar. “Ardımdan ge­lecek etliyle, tatlının yolunu açmak için” diye cevap vermiş.
Lokman Hekİm’e sormuşlar: “Hastaya ne verelim?”
“Çorba” demiş.
“Çok yaşamak İçin ne yiyelim?” diye sorulunca da, “ekşili çorba” diye karşılık vermiş.
Bir Fincan Kahve: “Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır” sözü Anadolu’nun her yöresinde bilinir ve söylenir.
Kahve 16. yüzyılda Osmanlı Devleti’ne girmiş ve yayılmıştır. Bir ara yasaklanmışsa da, sonra bu karardan vazgeçilmiştir. Kah
vehanrjlerdeki gelenek ve görenekler birçok yerli ve yabancı yaza­ra konu olmuştur.
“Gönül ne kahve ister, ne kahvehane
Gönül sohbet ister, kahve bahane” dizelerinde konuşmak ve paylaşmak isteği vardır.
Yolunuz bu töreyi sürdüren bir Anadolu köyüne düşerse sa­kın ola ikramları geri çevirmeyiniz. Anadolu’nun gönlü incinir. Anadolu’da Tuzun da Bir Sözü Var: Tuzu, ilk çağlarda ge­nellikle avcılıkla geçinen Türklerin keşfettiğini ve dünyaya tanıt­tığını tarih yazar. Tuz Anadolu’da ekmek, su gibi kutsal sayılır. “Ekmek, tuz hakkı”nm hikâyesi bile vardır. Buna göre, Yavuz Sul­tan Selim, kendisini tanımayan bir çobana misafir olur ve onunla birlikte, ekmeği tuza banarak yer. Sonra da kendisini tanıtır. Bu sefer de çoban ondan, “Tuz ve ekmek hakkı için ” bulunduğu pınarın başına bir şehir kurmasını ister. Böylece “Sultaniye” şehri kuru­lur.
Keklik Konduran Ozanlar: Anadolu’nun Ege ve Akdeniz bölgelerinde, Orta Anadolu’da, Toroslar’da, Doğu ve Güneydoğu illerimizde, Karadeniz dağlarında, Trakya’da küme küme, oba oba Yörüklere, Yörük çadırlarına rastlarsınız. Bunlar dil, kültür, gelenek ve sanatlarında eski ve köklü Türk kültürünün öz kay­naklarını sürdürürler.
Yörükler keçi kılından dokunan kara kıl çadırlarda otururlar. Kara çadırın içini döşeyen eşyalar taşınması kolay, çok yer tutma­yan, yünden dokunmuş keçe, kilim, çuval, heybe, su tuluğu, deri yayık gibi her gün kullanılan yüklerdir. Süt sağmak, yün ve kıl­dan halı, kilim dokumak, çeşitli bitkilerden boya çıkarmak ve yün boyamak Yörük kadınlarının başlıca işidir. Bu yüzden Yörük sanatı katıksız halk sanatı, halkın sanatıdır.
Halk ozanlarımızdan çoğu Yörük ozanları, en azından Yö­rükler arasında şu obadan bu obaya göçüp konan gezgin ozanlar­dır. Bu ozanların gerçek ozan olup olmadıklarını sınamak
gibi öterek keklikleri başına toplamayı becerebilir. Şayet keklikleri toplayamazsa, onun ozanlığı kaç para sayılır ki?


Anadolu’da Pınarlar Vardır:
Anadolu’da, susuz toprakların yanık bağrından, büngül büngül kaynayan pınarlar vardır. Ana­dolu’nun ilk çağlarında Hititler, nerede bir kaynak bulmuşlarsa, oraya bir su tapınağı yapmış, pınarları, bereket tanrıçalarının kutsal ocağı saymışlardır.
Akpınar, Karapınar, Kırkpınar, Ulupınar, Gürpınar bunlar Anadolu’nun bir pınar başında kümeleşmiş obaları, köyleri, kasa­balarıdır. Yanıkpınar, Dertlipınar, Çobançeşmesi, Sarıkız Suyu, bunlar da Anadolu’nun aşk öyküleriyle süslenmiş kaynaklarıdır.
Anadolu’nun köyleri ve kasabalarında çeşme başları bir se­yirliktir. Kızlar, sadece su doldurmaya gelmezler, bir bakıma görücüye çıkarlar çeşme başlarında. Oğlan su başında görür kızı, o günden sonra yüreğinde ılım ılım bir sızı.


Anadolu Dünya Medeniyetine Açılan Aydınlık Kapıdır:
Orta Asya’daki geleneksel Türk kültürü bu defa Anadolu’da ken­dine özgü, geleneksel unsurlarını kaybetmeden yeni bir yaratıcı­lıkla meyvelerini veriyordu.
Anadolu’nun asker fatihleri yanında, bilginler, mutasavvıf­lar, sanatkârlar ikinci fatihler olarak yer alırlar. Anadolu bu ikinci fatihlerin elinde bir yönden mimari sanat eserleriyle süslenirken, öte yandan fikren de gelişir. Çağın büyük bilginleri, şairleri, filo­zofları, sanatçıları Anadolu’da toplanırlar.
Anadolu medeniyeti, Batı medeniyetini de tesiri altında bı­rakır. Haçlı Seferleri sırasında Avrupalılar, Selçuklularla sıkı te­masa gelerek birçok yeniliği görür ve bunları Batıya aktarmakta güçlük çekmezler.
Selçuklular devrinde, fikirleri ve eserleriyle Anadolu’ya ışık tutan, Anadolu’yu aydınlatan mutasavvıf ve şairlerin çoğu, özel­likle on üçüncü yüzyılda Asya’nın Horasan Türk bölgesinden Anadolu’ya göçmüşlerdir. Bunlara “Horasan Erenleri” de denir. Bunlar arasında Ahmed Fakih, Hoca Dehhani, Şeyyad
Yunus Emre, Aşık Paşa, Gülşehri, Mevlana, Ahi Evran, San Saltuk, Hacı Bektaş-ı Veli, Nasreddin Hoca, Sadreddin-i Konevi gibileri başta gelmektedir.


Anadolu Bir Destanlar Ülkesidir; Destanlar Anadolu’nun şanmdandır. Dede Korkut, Battal Gazi, Köroğlu gibi kahramanlık; Karacaoğlan, Dertli gibi aşk destanları olduğu gibi, daha birçok Çeşit destan örnekleri vardır.
Bir savaş oldu mu, Türk ozanları, sazları omzunda sınır boy-larındadır. Bir ozanlar ordusu kurulmuş sanırsınız. Mehmetçiğin tüfeği, aynı zamanda sazıdır da… Bir yabancı Türkler için: “Bu insanlar sevmesini de bilirler savaşmasını da” demiştir. Ne dersiniz, öyle değil miyiz?


Anadolu halk ozanlarının bir yönü de destan şairi olmaları­dır. Destanları, halkı etkileyen, halka heyecan veren olaylar yara­tır. Bu bir kahramanlık olduğu gibi, acıklı bir olay da olabilir. Hatta güldürücü destanlar bile vardır.


Anadolu Manilerde:
Maniler, Anadolu’nun bir kalemde söy­leyebileceği son sözdür. Bu yüzden, mâniler “sözün özü” dörtlük­lerdir. Karşılıklı mâni atışmalarının yapıldığı toplantılar bile tertip edilip; karşılıklı olarak mâniler söylenirdi. Mânicibaşı bir konu açar, sonra da bu konu üzerinde mâniler söylenirdi.
Her bölgenin, hatta her yörenin mânileri vardır. Bölgesel a-ğızlarla, dil özellikleriyle, duyuş düşünüş ve söyleyiş biçimleriyle bu mâniler, benzer yönleri çok olmakla birlikte birbirinden ayrılır, o bölgenin karakterini taşır.
Mâniler Anadolu’nun gönül sofrasına katıktır, ağza tat verir.


Gülnar Hatun Söylentisi:
Türkmen kızı Gülnar, günlük işle­rini bitirdikten sonra, çadırın önünde, küfür küfür esen dağ yeli esen söğüt ağacına yaslanıyor, uzaklara, ta uzaklara bakıyordu. Neye, nereye baktığını kendisi de bilmiyordu. Yüreğinde kayna­yan bîr şey vardı, boşahverse rahatlayacaktı. Ama olmuyordu. Bir türlü çözülemeyen, dilini düğümleyen bir bağ vardı. Bu halini çevresindekiler türlü türlü yorumluyorlardı.
Bir gün köye bir ozan gelir ve Gülnar’ın karşısında saz çalıp, söyler. Gülnar’ın dili çözülür ve o da ona karşılık verir. Ozan bunun üzerine Gülnar’dan Özür diler ve “Ben senin ayağının tozu bile olamam” deyip gider.
O günden sonra, Gülnar saz çalıp söylemeye başlar… Anadolu, damar damar kayalara gizlenmiş altın madeni gi­bidir. Gülnar Hatun söylentileri bu damarlardan sadece birisidir.


Anadolu Davulu:
Anadolu’da bayram da, seyran da davulla başlar. Bir de hikâyesi vardır:
Bir zamanlar Anadolu beylerinden birinin, adam içine çık­maz, kimse ile konuşmaz bir kızı varmış. Bey, kızını evlendirmek istemiş ve: “Kim kızımı kendi isteği ile konaktan dışarı çıkarmayı başa­rırsa, kızımı ona vereceğim” diye İlan etmiş. Nice yiğitler kızın pen­ceresi önüne toplanıp, hünerlerini göstermişler, ancak kız oralı bile olmamış. Derken akşama doğru uzaklardan bir davul sesi duyulmuş. Kızın yüreğinde bir kımıldama olmuş. Davul sesi yaklaşınca da pencereyi açmış. Az sonra, civan bir delikanlı davu­luna vura vura meydana girmiş. Tokmak davula vurdukça, bey kızı yerinde duramaz olmuş. Hemen dışarı fırlamış. Bey de kızı ile bu delikanlıyı evlendirmiş. O günden beri davul, düğünlerin baş tacı olmuş.
Bir de “Davulun sesi, uzaktan hoş gelir” diye atasözümüz var­dır.


Anadolu’nun Cirit Oyunları:
Anadolu’nun geleneksel seyir­lik oyunları arasında, cirit oyununun yeri büyüktür. Cirit oyunla­rı, bir eğlence, bir yiğitlik ve çeviklik gösterisi, aynı zamanda bir atlı spordur. Türkler bu sporu, binlerce yıl Önce Orta Asya’da başlatmışlardır. Anadolu’da da en azından 900 yıllık bir tarihi vardır.
Cirit oyunlarında kullanılan bir metre uzunluğundaki sopa­lar meşe, şimşir, hurma gibi ağaçlardan kesilir, cilalanır. Bir ucu kalıncadır. Cirit oyununa katılacak belli sayıdaki atlılar, karşılıklı dizilir. Aralarında 100-200 metrelik mesafe bulunur. Cirit başladı­ğında, dizilerden bir atlı ileri çıkar, onun karşısına da karşı dizi­den biri çıkar. Böylece karşılıklı cirit atmalar başlar. En çok isabet ettiren taraf galip sayılır. Yalnız ciriti atın üstündeki rakibine değil de, ata vuran kişi oyun dışı bırakılır. Çeviklik, iyi bîncüik, güçlü atıcılık, cesurluk bu oyunun hünerleri arasındadır.
Cirit oyununu örnek alarak, dünyanın birçok ülkesinde ben­zer oyunlar icat etmişlerdir. Örneğin Atlı Polo gibi.


Anadolu Atasözlerinde Özleşir:
Anadolu’nun sözlü nesir ürünleri arasında halk hikâyeleri ve masalların yanı sıra, yıllan­mış sirke gibi keskin, bir kalemde söylenen atasözleri de vardır. Bu sözler, aklın ve mantığın sesidir. Doğru söze, hakçasına yerin­de söylenmiş bir çift söze kim ne diyebilir?
Atasözlerinden söz açıldı mı sözün sonu gelmez. En iyisi biz susalım ve diyelim ki: “Çok sözünü az söyle/Az sözünü Öz söyle.”


Bir Masal Ülkesinde Anadolu:
Masallar toplumların hayal gücünden doğar. İnsanların isteyip de elde edemedikleri ya da olmasını istedikleri her “İyi son” masallarda yerini bulur. Masala bir tekerleme ile girilir. Olaylar “evvel zaman içinde” geçer. Kişiler yaşamış, yaşamamış hesaba katılmaz. Olay ayrıntısız bir düzende akar ve mutlu bir sonla sonuçlanır. “Onlar ermiş muradına, biz çtkalım kerevet ine “şeklindeki cümle, genellikle sonuç cümlesidir.
İşte Anadolu, tepeden tırnağa bîr masal ülkesidir.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder